SPEKÜLASYON VE MANİPÜLASYON
Spekülasyon
Spekülasyon, arbitrajın aksine, piyasa yapısının incelenmesi ve yorumlanması sonrasında oluşan beklentiler ele alınarak ve risk üstlenilerek kazanç sağlayabilme gayretidir. Spekülasyon bir suç olarak tanımlanmaz.
Spekülasyon ile Manipülasyon Arasındaki Ayrım Nedir?
Çoğunlukla birbirine karıştırılan spekülasyon ve manipülasyon kelimesi birbirinden tamamen farklı iki ayrı kavramdır. Öncelikle finans piyasalarında manipülasyon yapmak suç olarak kabul edilirken spekülasyon yapmak suç olarak tanımlanmaz.
Spekülasyon ileriki dönemlerde oluşması tahmin edilen fiyat hareketlerinden kar elde etmeye çalışma biçimidir. Olması beklenen fiyat gerçekleşene kadar da sadece bir tahmin olmaktan ileri gidemez. Bu nedenle de spekülatif yatırımlar yüksek risk barındırırlar. Bu nedenle, bu yolla çok büyük karlar sağlanabildiği gibi büyük zararlarda oluşturabilir.
Manipülasyon ise piyasadaki fiyat hareketlerine yapay olarak ve çeşitli tekniklerle müdahale etmek amacıyla yapılır. Manipülatörlerin amacı, yatırımcıları gerçek dışı haberlerle ve söylentilerle kandırarak menkul kıymetlerin fiyatlarının istenilen biçimde hareket etmesini sağlamak ve bu yolla kar elde etme biçimidir.
Manipülasyon piyasa dolandırıcılığı olarak tanımlanabilir. Bu tür girişimler ve işlemler bütün gelişmiş finans piyasalarında suç olarak kabul görmektedirler. Türkiye’de ise SPK mevzuatına göre manipülatif işlemlere karışanlar 2 yıldan 5 yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılırlar.
Manipülatif Haber Nedir?
İnsanların davranış ve kararlarını etkilemek üzere gerçeği çarpıtarak oluşturulan veya üretilen yalan içeriklerdir. Yatırımcıların kararlarını etkileyerek yapay fiyat hareketleri yaratmaya yönelik haberler bu kategoriye dahil olur.
Piyasada Spekülasyon Nedir?
Borsada spekülasyon, bir hisse senedinin spot değerinde meydana gelebilecek değişimlerden hisse senedinin değerini oluşturan şirketin finansal yapısı veya büyüme potansiyellerini göz önüne alarak değil yüksek risk barındıran finansal işlemler yaparak kar elde etmektir.
Ünlü İngiliz ekonomist J.M. Keynes, “İstihdam, Faiz ve Paranın Genel Teorisi” (‘The General Theory of Employment, Interest and Money’) adlı kitabında finansal piyasalarda yatırımcıların temel analize dayalı ve spekülasyona dayalı yatırım yaptıklarını belirtmiştir. Keynes, borsada spekülasyonu “piyasanın psikolojisini tahmin etmek” olarak tanımlamıştır.
Spekülatör Nedir?
Spekülasyon yaparak kar elde eden kişilere spekülatör adı verilir. Fiyat hareketlerini tahmin etmeye çalışarak ve risk alarak kar elde etmeyi hedefleyen oyuncular veya kuruluşlar bu kategorinin içerisine dahil olur.
Varlık fiyatlarının şans eseri olarak belirlendiğini anlatan “Randon Walk” teorisine göre finans piyasalarında spekülatörlerin olması son derece normal hatta gerekli kabul edilir. Ancak inişli çıkışlı dönemlerde yapılan spekülatif yatırımlar varlık fiyatlarının balonlaşmasına neden olarak finansal piyasaların çökmesine yol açacak kadar ciddi sonuçlar doğurabilir. Böyle zamanlarda spekülatörlerin sadece kendileri değil piyasadaki diğer yatırımcılar ve genel olarak ekonomi zarar görür.
Spekülasyon, arbitrajın aksine, mevcut piyasa yapısının değerlendirilmesi sonrasında oluşan beklentiler dikkate alınarak ve risk üstlenilerek kazanç sağlayabilme çabasıdır.
Spekülasyon bir suç değildir. Aksine borsalar ve piyasaların varlık sebepleri insanları spekülasyon yapmaya davet ederek ve onları bu yönde teşvik ederek her menkul kıymetin hak ettiği fiyata (ya da değere) ulaşmasını sağlamaktır.
Spekülatör, menkul kıymetleri ucuz bir fiyatla alıp daha ileri bir tarihte, alış fiyatından daha yüksek fiyatla satmayı hedefleyen kişidir.
LinkedIn tarafından öneriliyor
Spekülatör, en ucuz olduğunu düşündüğü anda menkul kıymetleri satın alır ve zirvede olduğunu düşündüğü zaman satar. Alış fiyatı satış fiyatından küçükse spekülatör kâr eder. Alış fiyatı satış fiyatından yüksekse (alınan şey alındığı fiyattan daha ucuza satılmışsa) spekülatör zarar eder. Bu açıklamadan anlaşılabileceği gibi spekülatör, bilgisine ve bilgiyi değerlendirebilme yeteneğine güvenerek risk üstlenen kişidir. Garantili kazanç yoktur. Spekülatörün yanlış öngörüleri zarara uğramasına neden olabilir. Spekülatör risk üstlendiğinden arbitrajcıdan farklıdır.
Spekülasyon Nedir / Manipülasyon Nedir: Piyasada sıkça duyduğumuz iki tabir olan “spekülasyon” ve “manipülasyon” kavramları genel olarak borsalarda işlem yapan bireyler tarafından sıkıca takip edilir ve sıklıkla birbirine karıştırılır. Bu kavramlardan biri yasal iken diğeri dünyanın her yerinde suçtur. Çok basit olarak ve örneklerle “Spekülasyon Nedir?” ve “Manipülasyon Nedir?” sorularının cevabını vereceğiz.
“Spekülasyon Nedir?” sorusundan başlayacak olursak, bu terimin “TDK” tarifi “vurgunculuk” olarak geçmektedir. Ancak bu terimin ekonomi, finans ve sermaye piyasasında kullanılan anlamının “vurgunculuk” ile bir ilgisi yoktur. “Spekülasyon kısa bir ifadeyle “Her tür işlem (mal veya yatırım aracı işlemi) platformunda bir işlem yaparken geçmişteki verilere dayanarak kâr beklentisinin artıp azalmasına dair her tür hikayedir” diyebiliriz.
Her ne kadar geçmişteki verilere dayansa da, aynı trendin olacağının % 100 garantisi yoktur. Bu anlamda spekülasyonu, geçmişteki verilere dayanarak kar etmek amacıyla yapılan davranış olarak açıklamak mümkündür. Ancak bu kar beklentisi garanti değildir. Bazen zarar etmek de mümkündür.
Somut olarak birkaç örnekle; borsada işlem gören iki adet araba lastiği üretici firmasının hisse senetlerinin her yıl kış lastiği uygulamasına geçiş tarihinde satışlarının artıp karlılığının artması ve dolayısı ile hisse senetlerinin yükselmesi gayet doğal olacaktır. Bu olumlu bir spekülasyondur ve yatırımcı buna bu hikayeyi akıl mantık süzgecinden geçirip uygun görürse ilgili hisse senedini bu döneme uygun olarak alacaktır.
Benzer birkaç örnek daha vermek gerekirse; dönemsel olarak oluşan piyasa hareketlerinde benzer spekülasyonlar öne çıkmaktadır. Örneğin, Ramazan ayında market-gıda sektörü hisselerinin değerlenmesi, yaz sezonunda tatil ve ulaştırma firmalarının kar beklentilerinin artması gibi…
Aslında, spekülasyon bir çeşit “kârlılık artış azalış beklentisi” olarak toparlanabilir. Bu yüzden olumsuz spekülasyonlarda ise ilgili piyasa enstrümanının fiyatının düşeceği varsayımı ile pozisyon alınır veya fiyatlanır.
Manipülasyon
Spekülasyon mesnetsiz ise” Manipülasyona” döner.
Türk Dil Kurumu (TDK) sözlüğü “Manipülasyon”u genel anlamda “yönlendirme; seçme, ekleme ve çıkarma yoluyla bilgileri değiştirme” ve ekonomi çevrelerinde kullanılma olarak da “varlıkları yapıcı, açıklayıcı ve yararlı bir biçimde kullanma işi” olarak tanımlamaktadır. Ekonomi çevrelerinde kullanım açıklaması uygun bir açıklama değildir. Aksine TDK’nın ilk iki açıklaması olan “yönlendirme; seçme, ekleme ve çıkarma yoluyla bilgileri değiştirme” ifadeleri “manipülasyon”un ekonomi, finans ve sermaye piyasası çevrelerinde kullanılma anlamına daha uygundur.
Yapılan spekülasyon, birtakım çevrelerce yönlendirme amaçlı olarak hikayeleştirilerek ve hikayeye uygun ama gerçeğe uygun olmayan parametrelerle donatılarak yatırımcılar yanıltılabilir. Bu durumda yapılan spekülasyon gerçekçi değildir. İşte bu davranış tam bir “manipülasyon”dur. Gerçek olmayan spekülasyonda birtakım çevreler bundan nemalanıyor ve fiyat hareketlerini bu “uyduruk” hikayeye göre dizayn ederek yatırımcıya tuzak kuruluyor anlamı taşır. Hatta bu durum dilimize “piyasa dolandırıcılığı” olarak girmiş olan “manipülasyon davaları”na konu olur.
Manipülasyonu da bir örnekle somutlaştıracak olursak, “A firması Kartal’daki arazisini satıyormuş, kasasına büyük para girecekmiş. Buradan gelen para ile bedelsiz sermaye artırımı yapacakmış” hikayesinin bir kısmı doğrudur. Bu da “arazisinin satıldığı” bilgisidir. Ancak hikayede bahsedilen ne kadar değerli olup olmadığı ve daha da önemlisi, şirketin bilançosu incelendiğinde geçmiş 8 yıllık zararlarına anılan tutarların ancak mahsup edilebileceği durumu hikayede hiç bahsedilmemiştir. Kurgu belli bir amaçla olumlu olarak yapılmıştır.
Elbette manipülasyon mekanizması teknik olarak çok karmaşıktır. Kısa yoldan bu örneği şöyle bitirelim: “Küçük yatırımcı lotlarının (lot = bir çeşit pay oranı birimi) belli sayıya ulaşması ile manipülatör operasyona başlar”. Yani gerçek haberleri kamuya düşürmeye başlar ve durumun o kadar parlak olmadığı anlaşılır. Kendisi hisse senetlerini fiyat yukarı giderken boşaltmıştır, yani satmıştır bile. Son kalan payı da haberle beraber satar ve geriye enkaz kalır.
Toparlayacak olursak, Manipülasyon maksatlı olarak yapılır ve suçtur. Bir bakıma “piyasa vurgunculuğu”dur. Dilimize “vurgunculuk” olarak tercüme edilen spekülasyon tabiri yukarıda da izah edildiği gibi aslında hatalı bir tercümedir. Spekülasyon bir vurgunculuk değildir. “Vurgunculuk” ifadesi “manipülasyon” için çok uygundur.
Manipülasyonda birtakım çevreler maddi çıkar sağlamaktadır. Gerçekçi olmayan spekülatif hikayeleri belli bir zümre piyasada yayar.
Ancak spekülasyonda hikaye piyasa tarafından kendiliğinden oluşur ve “kendini doğuran kehanet” şeklinde gerçekleşmesi daha olasıdır.
Manipülasyonda genelde “volatilite” oluşmaz; fiyat hareketi sürekli yukarı ya da aşağı gider. Özellikle yukarı giden harekette piyasaları iyi tanımayan yatırımcı manipülatörün kontrolünde olan boş hareketlerin peşine takılır ve çok ciddi zararlar yazabilir.
Spekülasyonda ise, piyasada denge unsuru olabileceğinden daha dalgalı fiyat hareketleri de oluşur. Herkes tümden terazinin alım ya da satım kefesinde bulunmayabilir.